गांधींचे खरे विरोधक कोण? नेमाडेंचे भाष्य

महात्मा गांधींचा संघर्ष केवळ ब्रिटिश सत्तेविरोधात नव्हता, तर सामाजिक, धार्मिक, भाषिक आणि आर्थिक प्रस्थापित विचारांविरोधातही होता, असे ज्ञानपीठ विजेते भालचंद्र नेमाडे यांनी म्हटले आहे. १९०९ मधील ‘हिंद स्वराज’मध्ये गांधींनी आधुनिक पाश्चात्त्य सभ्यता, अनियंत्रित औद्योगिकीकरण आणि इंग्रजी शिक्षणावर प्रश्न उपस्थित केले. हिंदू-मुस्लिम ऐक्य आणि हिंदुस्तानी भाषेच्या भूमिकेमुळे त्यांना दोन्ही बाजूंकडून विरोध सहन करावा लागला.